معرفی کیت رادیودارویی
کیت PARS‑MIBI یک کیت رادیودارویی لیوفیلیزه است که برای تهیه رادیوداروی 99mTc‑Sestamibi مورد استفاده قرار میگیرد. این رادیودارو به طور گسترده در تصویربرداری SPECT برای اهداف زیر به کار میرود:
- تصویربرداری پرفیوژن میوکارد برای ارزیابی جریان خون عضله قلب
- تشخیص بیماری عروق کرونر و بررسی درد قفسه سینه
- تصویربرداری غدد پاراتیروئید و تشخیص پرکاری پاراتیروئید
پس از نشاندارسازی کیت با محلول سدیم پرتکناتات 99mTc حاصل از ژنراتور تکنسیوم، کمپلکس رادیودارویی Tc‑MIBI تشکیل میشود که دارای ماهیت لیپوفیل و بار مثبت است. این ویژگیها باعث میشود رادیودارو بهخوبی از غشای سلولی عبور کرده و در سلولهای با فعالیت متابولیک بالا، بهویژه سلولهای عضله قلب تجمع پیدا کند.
مشخصات کیت
- نام رادیودارو پس از نشاندارسازی: 99mTc‑Sestamibi
- شکل دارویی: پودر لیوفیلیزه استریل و فاقد پیروژن تهیه شده تحت خلأ
- مسیر مصرف: تزریق وریدی
- تعداد ویال در هر جعبه: ۵ ویال
- حداکثر فعالیت قابل نشاندارسازی:۱۸۵۰۰ مگابکرل (۵۰۰ میلیکوری)
ترکیب و ساختار رادیوشیمیایی
هر ویال از کیت PARS‑MIBI حاوی مواد زیر است:
ماده مؤثره:
- Methoxyisobutylisonitrile‑Cu(I) tetrafluoroborate
- مقدار: ۰٫۵ میلیگرم در هر ویال
مواد جانبی (Excipients):
مکانیسم تجمع در بدن
پس از تزریق وریدی، رادیوداروی ⁹⁹ᵐTc‑MIBI به سرعت از جریان خون برداشت شده و به دلیل ماهیت لیپوفیلیک و بار مثبت خود از غشای سلولی عبور میکند. تجمع این رادیودارو در سلولها عمدتاً تحت تأثیر پتانسیل غشای میتوکندری و میزان فعالیت متابولیک بافت است. به همین دلیل بافتهایی که دارای میتوکندری فراوان و متابولیسم بالا هستند، جذب بیشتری از این رادیودارو نشان میدهند.
یکی از مهمترین محلهای تجمع Tc‑MIBI عضله قلب (میوکارد) است. میزان برداشت میوکاردی این رادیودارو با جریان خون کرونری ارتباط مستقیم دارد. بنابراین توزیع آن در میوکارد بازتابی از وضعیت پرفیوژن قلبی است.
در شرایط فیزیولوژیک:
- در حالت استرس حدود ۱٫۵٪ از دوز تزریقشده در قلب تجمع مییابد.
- در حالت استراحت حدود ۱٪ جذب میوکاردی مشاهده میشود.
این ویژگی باعث میشود Tc‑MIBI ابزار مناسبی برای ارزیابی پرفیوژن میوکارد و تشخیص بیماریهای عروق کرونر باشد.
علاوه بر میوکارد، این رادیودارو در غدد پاراتیروئید نیز میتواند تجمع یابد، بهویژه در موارد آدنوم یا هیپرپلازی پاراتیروئید. علت این امر وجود میتوکندری فراوان در سلولهای پاراتیروئیدی و افزایش فعالیت متابولیک در بافتهای پاتولوژیک است که منجر به نگهداشت بیشتر Tc‑MIBI در این بافتها میشود. به همین دلیل از این رادیودارو در تصویربرداری و تعیین محل ضایعات پاراتیروئید نیز استفاده میشود.
اندیکاسیونهای بالینی
سایر کاربردهای تشخیصی
- ارزیابی برخی ناهنجاریهای بافت پستان
تداخل دارویی
در مورد رادیوداروی ⁹⁹ᵐTc‑MIBI ، آمادگی دارویی بسیار حیاتی است، زیرا بسیاری از داروها مستقیماً بر جریان خون کرونری (پرفیوژن) یا متابولیسم سلولی اثر گذاشته و میتوانند باعث نتایج کاذب (مثلاً پاسخ منفی کاذب یا توزیع غیرطبیعی دارو) شوند.
۱. لیست داروهای قلبی (بسیار مهم)
این داروها به دلیل اثر بر ضربان قلب و جریان خون کرونری باید تحت نظر پزشک متخصص قلب یا پزشکی هستهای قطع شوند (معمولاً ۲۴ تا ۴۸ ساعت قبل از اسکن):
- مسدودکنندههای بتا (Beta-Blockers): مانند متوپرولول (Metoprolol)، آتنولول (Atenolol)، پروپرانولول و کارودیلول. این داروها از افزایش ضربان قلب حین تست ورزش جلوگیری کرده و کیفیت تصویر را کاهش میدهند.
- مسدودکنندههای کانال کلسیم (Calcium Channel Blockers): مانند دیلتیازم (Diltiazem)، وراپامیل (Verapamil)، و آملودیپین (Amlodipine). این داروها میتوانند جریان خون کرونری را تغییر دهند.
- نیتراتها (Nitrates): مانند نیتروگلیسیرین (پماد، قرص زیرزبانی یا اسپری) و ایزوسورباید (Isosorbide). این داروها عروق را گشاد کرده و میتوانند باعث بروز نتایج منفی کاذب در اسکن شوند (حداقل ۱۲ تا ۲۴ ساعت قبل از تست).
۲. مواد غذایی و نوشیدنیها (کافئین)
کافئین یک “آنتاگونیست آدنوزین” است و مستقیماً با داروهای استرسدهنده قلب (مانند دیپیرامیدول یا آدنوزین) که ممکن است در اسکن استفاده شود، تداخل دارد.
- کافئین: مصرف تمامی مواد حاوی کافئین باید ۱۲ تا ۲۴ ساعت قبل از اسکن متوقف شود.
- شامل: قهوه (حتی بدون کافئین)، چای (سیاه، سبز، گیاهی)، نوشابههای کولا، نوشیدنیهای انرژیزا، شکلات (کاکائو) و برخی مسکنهای حاوی کافئین (مانند استامینوفن کدئین یا قرصهای میگرن).
۳. سایر موارد
- داروهای دیابت: معمولاً توصیه میشود مصرف دوزهای روزانه انسولین یا قرصهای قندی (مانند متفورمین) صبح روز اسکن به تعویق بیفتد (با مشورت پزشک)، چرا که ناشتایی برای اسکن اجباری است و خطر افت قند خون وجود دارد.
تداخل دارویی برای پاراتیروئید
اگر اسکن برای پاراتیروئید است، تداخلات دارویی متفاوت است و معمولاً نیاز به قطع داروهای قلبی نیست. اما بیمار نباید اخیراً تحت تصویربرداری با مواد حاجب (کنتراست) یا سایر رادیوداروها قرار گرفته باشد.
قطع خودسرانه داروهای قلبی توسط بیمار میتواند بسیار خطرناک باشد، پروتکل دقیق باید همیشه توسط پزشک معالج یا پزشک متخصص پزشکی هستهای بر اساس وضعیت بالینی بیمار تعیین شود.
هشدارها و ملاحظات ایمنی
- ویال کیت در حالت اولیه و پیش از انجام فرآیند نشاندارسازی فاقد هرگونه ماده رادیواکتیو است.
- پس از افزودن محلول سدیم پرتکنتات (محلولی که از ژنراتور 99Mo/99mTc دوشیده شده و حاوی 99mTc است)، فرآورده خاصیت رادیواکتیو پیدا میکند. بنابراین در تمام مراحل آمادهسازی و کار با ویال باید از شیلد یا حفاظ سربی مناسب برای کاهش پرتوگیری پرسنل استفاده شود.
- حداکثر فعالیت قابل افزودن به هر ویال ⁹⁹ᵐTc‑MIBI برابر با 500 میلیکوری از محلول سدیم پرتکنتات است.
- برای دستیابی به بازده مناسب نشاندارسازی، توصیه میشود ژنراتور 99Mo/99mTc حداقل ۲۴ ساعت پیش از برداشت محلول پرتکنتات یکبار دوشیده شده باشد.
- مطمئن شوید در تمام مدتی که کیت در داخل حمام آب جوش قرار دارد دمای آب 100 درجه باشد.
- کیت ⁹⁹ᵐTc‑MIBI پس از آمادهسازی تا ۶ ساعت دارای پایداری و قابلیت استفاده است.
- به دلیل دفع بخشی از رادیودارو از طریق ادرار، مایعات دفعی بیمار پس از تزریق میتوانند آلوده به مواد رادیواکتیو باشند. از اینرو لازم است به بیمار درباره رعایت اصول حفاظت پرتویی، از جمله کاهش تماس نزدیک با اطرافیان و استفاده از سرویس بهداشتی مجزا در ساعات اولیه پس از تزریق ( ترجیحا به اندازه ۴ نیمه عمر رادیونوکلئید تکنسیوم یعنی ۲۴ ساعت)، توصیههای لازم ارائه شود.
پروتکل تهیه در هاتلب (رادیولیبلینگ)
۱- تمام مراحل تهیه باید با دستکش استریل و در شرایط آسپتیک، زیر هود لامینار با کمک گلاوباکس یا داخل ایزولاتور انجام شود. برای کاهش دوز دریافتی پرسنل نیز استفاده از شیلد سربی مناسب برای ویال و سرنگ الزامی است.
۲- ویال کیت PARS‑MIBI را از یخچال با دمای ۲ تا ۸ درجه سانتیگراد خارج کرده و اجازه دهید بدون اعمال حرارت به دمای اتاق برسد. قبل از استفاده ویال کیت را بررسی کنید که ترک یا آسیب نداشته باشد.
۳- پس از رسیدن ویال به دمای محیط، درپوش آلومینیومی یا سرپوش محافظ ویال را برداشته و سطح لاستیکی درپوش را با پنبه الکلی ضدعفونی کنید.
۴- ویال را در داخل شیلد سربی مناسب قرار دهید تا از مواجهه غیرضروری با پرتو جلوگیری شود.
۵- با استفاده از سرنگ استریل، مقدار مناسب محلول سدیم پرتکناتات 99mTc (Na[99mTcO₄]) تازه تهیهشده، فاقد پیروژن و ترجیحاً حداکثر تا ۲ ساعت پس از دوشیدن ژنراتور را به ویال کیت اضافه کنید.
۶- فعالیت تکنسیوم افزودهشده میتواند تا حداکثر ۱۸٫۵ GBq (۵۰۰ mCi) در هر ویال باشد. (هرچند به دلیل حفظ کیفیت نشاندارسازی توصیه میشود بیشتر از ۳۰۰ میلیکوری اضافه نشود.)
۷- پس از افزودن پرتکناتات، برای ایجاد تعادل فشار داخل ویال، مقداری از هوای فضای بالاسری (Head Space) را با سرنگ خارج کنید.
۸- ویال را بهآرامی چند بار چرخانده یا تکان دهید تا محتویات آن کاملاً حل شده و مخلوط یکنواختی ایجاد شود.
۹- ویال را به مدت حدود ۱۰ دقیقه در حمام آب جوش (حدود ۱۰۰ درجه سانتیگراد) قرار دهید تا فرآیند کامل نشاندارسازی انجام شود.
۱۰- پس از پایان مرحله حرارتدهی، ویال را از حمام آب خارج کرده و اجازه دهید حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه در دمای اتاق خنک شود.
۱۱- محلول نهایی 99mTc‑MIBI را از پشت شیشه سربی بررسی کنید. محلول باید شفاف و عاری از ذرات قابل مشاهده باشد. در صورت مشاهده کدری، تغییر رنگ یا وجود ذرات، از مصرف فرآورده خودداری کنید.
۱۲- برای اطمینان از کیفیت فرآورده، کنترل کیفی رادیوشیمیایی (Radiochemical Purity) مطابق روشهای استاندارد مانند ITLC انجام شود.
۱۳- برچسب حاوی اطلاعات شامل نام رادیودارو، تاریخ و ساعت تهیه، فعالیت کل و نام کارشناس تهیهکننده را روی شیلد ویال الصاق کنید.
۱۴- محلول آمادهشده 99mTc‑MIBI را در دمای اتاق (حدود ۱۵ تا ۲۵ درجه سانتیگراد) نگهداری کنید.
۱۵- فرآورده نشاندارشده معمولاً تا ۶ ساعت پس از تهیه در صورت رعایت شرایط نگهداری قابل استفاده است.
۱۶- پیش از تزریق به بیمار، فعالیت نهایی رادیودارو را با استفاده از دوزکالیبراتور اندازهگیری و ثبت نمایید.
۱۷- پس از پایان کار، ویال مصرفشده را در محفظه یا سطل سربی مخصوص پسماند رادیواکتیو قرار داده و مطابق دستورالعملهای ایمنی و مدیریت پسماند رادیواکتیو عمل کنید.
اندازه گیری خلوص رادیوشیمیایی
پیش از تزریق 99mTc‑MIBI باید خلوص رادیوشیمیایی فرآورده ارزیابی شود تا مشخص گردد چه نسبتی از تکنسیوم واقعاً به لیگاند MIBI (methoxyisobutylisonitrile) متصل شده است. اگر فرآیند نشاندارسازی کامل انجام نشود، بخشی از تکنسیوم به صورتهای زیر باقی میماند:
- پرتکنات آزاد (Free 99mTcO₄⁻)
- تکنسیوم احیاشده/هیدرولیزشده (Reduced/Hydrolyzed Tc, TcO₂ colloid)
وجود این ناخالصیها نشان میدهد بخشی از فرآورده از نظر رادیوشیمیایی نامطلوب است، زیرا این اشکال تکنسیوم:
- قادر به تشکیل کمپلکس 99mTc‑MIBI نیستند
- ممکن است بهصورت کلوئید یا رسوب ظاهر شوند
- معمولاً در کبد، طحال یا محلهای غیرهدف تجمع میکنند
- باعث کاهش کیفیت تصویر اسکن میشوند
به همین دلیل، کنترل کیفی (QC) پیش از تزریق ضروری است.
روش کار (ITLC‑SG)
۱- نوارهای ITLC‑SG را با ابعاد تقریبی ۱٫۵ × ۱۰ سانتیمتر آماده کنید.
۲- حلالهای مورد استفاده را مطابق جدول استاندارد در تانک کروماتوگرافی بریزید، سپس در تانک را ببندید و اجازه دهید حدود ۱۰ دقیقه برای اشباع بخار حلال بماند. (حلالهای ترکیبی باید تازه تهیه شوند.)
۳- مقدار بسیار کمی از محلول 99mTc‑MIBI را در فاصله ۱٫۵ سانتیمتر از لبه پایینی نوار نقطهگذاری کنید و اجازه دهید لکه خشک شود.
۴- نوار را به آرامی داخل تانک قرار دهید بهطوری که لکه بالاتر از سطح حلال باشد.
۵- اجازه دهید حلال روی نوار حرکت کند تا زمانی که به نزدیک انتهای نوار (حدود ۱۰ سانتیمتر) برسد.
۶- نوار را خارج کرده و پس از خشکشدن، مطابق الگوی جداسازی تعیینشده در دستورالعمل، نوار را به بخشهای مورد نیاز برش دهید.
۷- فعالیت رادیواکتیویته هر قطعه را با گاما کانتر یا دوزکالیبراتور اندازهگیری کنید. با مقایسه فعالیت بخشها، درصد هر جزء و خلوص رادیوشیمیایی محاسبه میشود.
۸- سپس درصد کمپلکس 99mTc‑MIBI را با استفاده از دو سیستم کروماتوگرافی زیر محاسبه کنید:
- ITLC‑SG / متانول 100٪ (برای جداسازی Tc‑colloid)
- ITLC‑SG / سالین نرمال (0.9% NaCl) (برای جداسازی تکنسیوم آزاد)
فرمول محاسبه
99mTc‑MIBI (%) = ۱۰۰ − (درصد ناخالصی Tc‑colloid + درصد ناخالصی Free Tc)
در صورتی که مقدار خلوص کمتر از ۹۰٪ باشد، فرآورده برای استفاده بالینی قابل قبول نیست.
دوز تجویزی و روش استفاده
مقدار دوز پیشنهادی برای یک بیمار بالغ با وزن حدود ۷۰ کیلوگرم به شرح زیر است:
تصویربرداری پرفیوژن میوکارد
۱- محدوده دوز در پروتکل رایج ( فاز استراحت و استرس در دو روز متفاوت انجام گیرد): ۲۰ تا ۲۵ میلیکوری
۲- محدوده دوز در پروتکل دوم ( فاز استراحت و استرس در یک روز انجام گیرد):
- فاز استراحت (فاز اول): ۴۰۰ مگابکرل (۱۰٫۸ mCi)
فاز استرس (فاز دوم): ۱٫۱ گیگابکرل (۲۹٫۷ mCi)
تصویربرداری پاراتیروئید
دوز پیشنهادی: ۷۴۰ مگابکرل (۲۰ mCi)
مسیر تجویز: تزریق وریدی.
پروتکل تصویربرداری
توزیع زیستی و دفع رادیودارو (Biodistribution & Excretion)
پس از تزریق وریدی، 99mTc‑MIBI (Sestamibi) به سرعت در جریان خون توزیع شده و به دلیل ماهیت لیپوفیلیک و کاتیونی خود از غشای سلولها عبور میکند. این رادیودارو عمدتاً در میتوکندری سلولها تجمع مییابد و میزان تجمع آن تا حد زیادی به پرفیوژن بافتی و پتانسیل غشای میتوکندری وابسته است. به همین دلیل، بافتهایی که فعالیت متابولیک و تعداد میتوکندری بیشتری دارند جذب بیشتری از رادیودارو نشان میدهند.
بیشترین تجمع فیزیولوژیک 99mTc‑MIBI در اندامهای زیر مشاهده میشود:
- میوکارد (عضله قلب)
- کبد
- کیسه صفرا و مجاری صفراوی
- طحال
- غدد بزاقی
- تیروئید
- رودهها (در مراحل بعدی)
در تصویربرداری پرفیوژن میوکارد، تجمع رادیودارو در عضله قلب متناسب با جریان خون کرونری است و همین ویژگی امکان ارزیابی نواحی ایسکمیک یا انفارکتوس را فراهم میکند.
مسیر اصلی دفع 99mTc‑MIBI عمدتاً از طریق سیستم هپاتوبیلیاری (کبد و صفرا) است. پس از برداشت اولیه در کبد، رادیودارو به صفرا ترشح شده و از طریق کیسه صفرا و رودهها دفع میشود. بخشی از فعالیت نیز از طریق کلیهها و ادرار دفع میگردد.
به دلیل دفع صفراوی، در بسیاری از بیماران تجمع اکتیویته در کبد و رودهها ممکن است در تصاویر اولیه مشاهده شود. به همین علت در برخی پروتکلهای تصویربرداری قلب، توصیه میشود بیمار پس از تزریق یا قبل از تصویربرداری مقداری غذای چرب سبک یا نوشیدنی (مانند خامه یا شیر پرچرب) مصرف کند تا تخلیه صفرا تسریع شده و تداخل فعالیت کبدی با تصویر قلب کاهش یابد.
به طور کلی، بیشترین دوز جذبی در این رادیودارو معمولاً مربوط به کیسه صفرا، رودهها و کبد است، در حالی که سایر بافتها دوز کمتری دریافت میکنند.
شرایط نگهداری کیت
