معرفی کیت رادیودارویی
کیت پارس–ام.دی.پی (Pars‑MDP) یک کیت رادیوفارماسیوتیک لیوفیلیزه است که پس از نشاندارسازی با تکنسیوم‑۹۹m برای تهیه رادیوداروی 99mTc‑Medronate استفاده میشود. این رادیودارو به دلیل تمایل بالا به بافت استخوانی و بهویژه نواحی با فعالیت استئوبلاستیک افزایشیافته، یکی از پرکاربردترین رادیوداروها در اسکن استخوان (Bone Scintigraphy) محسوب میشود.
از این رادیودارو برای تشخیص و ارزیابی طیف گستردهای از بیماریهای استخوانی از جمله متاستازهای استخوانی، شکستگیهای مخفی، استئومیلیت و بیماری پاژه استفاده میشود.
مشخصات کیت
• نام رادیودارو پس از نشاندارسازی: Technetium‑99m Medronate (99mTc‑MDP)
• شکل دارویی: پودر لیوفیلیزه استریل و فاقد پیروژن تهیه شده تحت خلأ برای تهیه محلول تزریقی
• مسیر مصرف: تزریق وریدی (Intravenous)
• تعداد ویال در هر جعبه: ۵ ویال
• حداکثر فعالیت قابل نشاندارسازی: ۱۸۵۰۰ مگابکرل (۵۰۰ میلیکوری)
• نوع مصرف: Single‑Use / Multi‑dose intravenous
ترکیب و ساختار رادیوشیمیایی
• مولکول حامل (Ligand): Methylenediphosphonic acid (MDP)
• مکانیسم اتصال رادیونوکلئید:
در این کیت، یون پرتکنات (99mTcO4−) در حضور کلرید قلع (Sn²⁺) احیا شده و با مولکول MDP کمپلکس پایدار 99mTc‑MDP را تشکیل میدهد.
• ترکیبات موجود در کیت:
- MDP (Methylenediphosphonic acid): 5 mg در هر ویال (ماده فعال)
- Stannous chloride dihydrate: عامل احیاکننده برای کاهش تکنسیوم
- Sodium chloride: تنظیم فشار اسمزی
- Ascorbic acid: آنتیاکسیدان و پایدارکننده برای جلوگیری از اکسیداسیون قلع
مکانیسم تجمع در بدن (Mechanism of Uptake)
مسیر برداشت: رادیوداروی 99mTc‑MDP پس از تزریق وریدی از طریق جریان خون به استخوانها منتقل شده و به سطح کریستالهای هیدروکسیآپاتیت در ماتریکس استخوانی متصل میشود.
مسیر بیولوژیک تجمع: جذب این رادیودارو در نواحی با افزایش جریان خون و فعالیت استئوبلاستیک بیشتر است.
گیرنده یا مسیر متابولیک هدف: اتصال شیمیایی به کریستالهای کلسیم‑فسفات (Hydroxyapatite) موجود در استخوان
مسیر حذف: بخش عمده رادیودارو از طریق سیستم ادراری دفع میشود.
اندیکاسیونهای بالینی
این رادیودارو برای بررسی طیف وسیعی از بیماریهای اسکلتی استفاده میشود.
نکات افتراقی
اسکن استخوان قادر است تغییرات متابولیک استخوان را زودتر از رادیوگرافی معمولی نشان دهد.
کاربردهای تشخیصی
- اسکن کل بدن استخوان
- تصویربرداری SPECT یا SPECT/CT
تداخلات دارویی (Drug Interactions)
در مورد رادیوداروی 99mTc‑MDP که برای اسکن استخوان (Bone Scintigraphy) استفاده میشود، تداخلات دارویی نسبتاً محدود است. با این حال برخی داروها و مواد میتوانند با توزیع رادیودارو در استخوان یا بافت نرم تداخل ایجاد کرده و باعث تغییر در کیفیت تصاویر شوند.
۱. داروهای مؤثر بر متابولیسم استخوان
برخی داروها میتوانند میزان برداشت رادیودارو در استخوان را تغییر دهند یا باعث الگوهای غیرمعمول در اسکن شوند:
- بیسفسفوناتها (Bisphosphonates) مانند آلندرونات (Alendronate)، زولدرونیک اسید (Zoledronic Acid)، پامیدرونات (Pamidronate)
این داروها برای درمان پوکی استخوان یا متاستازهای استخوانی استفاده میشوند و ممکن است با اتصال به کریستالهای هیدروکسیآپاتیت، در مواردی روی برداشت رادیودارو تأثیر بگذارند. با این حال معمولاً نیاز به قطع دارو قبل از اسکن وجود ندارد.
- داروهای شیمیدرمانی یا هورمونی
برخی درمانهای ضدسرطان میتوانند باعث تغییرات متابولیسم استخوان یا ایجاد Flare phenomenon شوند که در تفسیر اسکن باید مدنظر قرار گیرد.
۲. داروها و مواد ایجادکننده جذب غیرطبیعی در بافت نرم
در برخی شرایط، تجمع غیرمعمول 99mTc‑MDP در بافتهای نرم دیده میشود که ممکن است به عوامل زیر مرتبط باشد:
- ترکیبات حاوی آهن (Iron therapy): تزریق داخل وریدی آهن میتواند باعث افزایش برداشت در کبد یا طحال شود.
- مواد حاجب رادیولوژی (Contrast media): استفاده اخیر از مواد حاجب یددار در برخی موارد میتواند باعث تغییر توزیع رادیودارو یا افزایش فعالیت زمینهای شود.
- آلومینیوم در ژنراتور: اگر آلودگی آلومینیومی در محلول پرتکنات وجود داشته باشد، ممکن است به صورت uptake غیرطبیعی در کبد یا بافت نرم دیده شود.
هشدارها و ملاحظات ایمنی
- ویال کیت در حالت اولیه و پیش از انجام فرآیند نشاندارسازی فاقد هرگونه ماده رادیواکتیو است.
- پس از افزودن محلول سدیم پرتکنتات (محلولی که از ژنراتور 99Mo/99mTc دوشیده شده و حاوی 99mTc است)، فرآورده خاصیت رادیواکتیو پیدا میکند. بنابراین در تمام مراحل آمادهسازی و کار با ویال باید از شیلد یا حفاظ سربی مناسب برای کاهش پرتوگیری پرسنل استفاده شود.
- حداکثر فعالیت قابل افزودن به هر ویال ⁹⁹ᵐTc‑MDP برابر با ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلیکوری از محلول سدیم پرتکنتات است (میزان دقیق آن در بروشور تولیدکننده نوشته شده است).
- برای دستیابی به بازده مناسب نشاندارسازی، توصیه میشود ژنراتور 99Mo/99mTc حداقل ۲۴ ساعت پیش از برداشت محلول پرتکنتات یکبار دوشیده شده باشد.
- کیت ⁹⁹ᵐTc‑MDP پس از آمادهسازی حداکثر تا ۶ ساعت در دمای ۱۵ تا ۲۰ درجه سانتیگراد قابل استفاده است.
- برای کاهش دوز دریافتی به مثانه، به بیمار توصیه میشود مصرف مایعات را افزایش دهد و طی ساعات اولیه بهطور منظم ادرار کند.
هنگام تزریق، به دلیل احتمال خفیف Extravasation و تجمع محلی رادیودارو، باید از ورود دقیق وریدی اطمینان حاصل شود. در صورت نشت وریدی، تصویربرداریها ممکن است دچار آرتیفکت شوند.
- برای تعیین میزان دوز تزریقی، وزن بیمار را برای حفظ رزولوشن مناسب تصویر در نظر بگیرید. توجه کنید که بیماران دارای کبد چرب، بیماران دیالیزی یا بیمارانی که آلومینیوم ام جی یا قرص آهن مصرف میکنند، ممکن است جذب غیرطبیعی در کبد داشته باشند.
به دلیل دفع بخشی از رادیودارو از طریق ادرار، مایعات دفعی بیمار پس از تزریق میتوانند آلوده به مواد رادیواکتیو باشند. از اینرو لازم است به بیمار درباره رعایت اصول حفاظت پرتویی، از جمله کاهش تماس نزدیک با اطرافیان و استفاده از سرویس بهداشتی مجزا در ساعات اولیه پس از تزریق ( ترجیحا به اندازه ۴ نیمه عمر رادیونوکلئید تکنسیوم یعنی ۲۴ ساعت)، توصیههای لازم ارائه شود.
پروتکل تهیه در هاتلب
۱- تمام مراحل تهیه باید با دستکش استریل و در شرایط آسپتیک، زیر هود لامینار با کمک گلاوباکس یا داخل ایزولاتور انجام شود. برای کاهش دوز دریافتی پرسنل نیز استفاده از شیلد سربی مناسب برای ویال و سرنگ الزامی است.
۲- ویال کیت PARS‑MDP را از یخچال با دمای ۲ تا ۸ درجه سانتیگراد خارج کنید و اجازه دهید بدون اعمال حرارت، به دمای اتاق برسد. قبل از استفاده ویال کیت را بررسی کنید که ترک یا آسیب نداشته باشد.
۳- پس از رسیدن ویال به دمای محیط، درپوش آلومینیومی یا محافظ را برداشته و سطح لاستیکی درپوش را با پنبه الکلی بهطور کامل ضدعفونی کنید.
۴- ویال را در داخل شیلد سربی مناسب قرار دهید تا در طول آمادهسازی، پرتوگیری پرسنل کاهش یابد.
۵- با استفاده از سرنگ استریل، مقدار مناسب محلول سدیم پرتکناتات ⁹⁹ᵐTc (Na[⁹⁹ᵐTcO₄]) تازه تهیهشده، فاقد پیروژن و ترجیحاً حداکثر تا ۲ ساعت پس از دوشیدن ژنراتور را به ویال اضافه کنید.
۶- فعالیت قابل افزودن به هر ویال ⁹⁹ᵐTc‑MDP معمولاً ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلیکوری است (برای دقت بیشتر بروشور شرکت سازنده را مطالعه کنید).
۷- پس از تزریق پرتکناتات، مقداری از هوای Head Space ویال را با سرنگ خارج کنید تا فشار داخل ویال تنظیم شود.
8- ویال را بهآرامی چند بار چرخانده یا وارونه و راست کنید تا مخلوط بهطور کامل یکنواخت شود (از تکان دادن شدید ویال خودداری کنید تا از اکسیداسیون Sn²⁺ جلوگیری شود).
۹- بعد از اضافه کردن تکنسیوم، ویال را در دمای اتاق قرار دهید. زمان نشاندارسازی بسته به تولیدکننده بین 20 تا 30 دقیقه میتواند متغیر باشد.
۱۰- در این مدت برای یکنواخت شدن محلول، ویال را هر 10 دقیقه بهآرامی تکان داده یا چند بار وارونه میشود. تکان دادن معمولاً ملایم و کوتاه (حدود چند ثانیه) است و نباید شدید باشد.
۱۱- محلول نهایی ⁹⁹ᵐTc‑MDP را از پشت حفاظ سربی بررسی کنید. محلول باید شفاف و عاری از هرگونه ذرات یا کدورت باشد. در صورت مشاهده ذرات معلق یا تغییر رنگ، فرآورده قابل تزریق نیست.
۱۲- کنترل کیفی رادیوشیمیایی (Radiochemical Purity) را با استفاده از روشهای استاندارد ( معمولاً ITLC‑SG با دو سیستم حلال) انجام دهید. خلوص رادیوشیمیایی باید ۹۰٪ یا بیشتر باشد.
۱۳- یک برچسب حاوی اطلاعات ضروری شامل نام رادیودارو، فعالیت کل، ساعت و تاریخ تهیه، نام کارشناس و شرایط نگهداری را روی شیلد ویال الصاق کنید.
۱۴- محلول نشاندارشده را در دمای اتاق (حدود ۱۵ تا ۲۵ درجه سانتیگراد) نگهداری کنید. از قرار دادن ویال در دمای بالا یا نور مستقیم خودداری شود.
۱۵- فرآورده نشاندارشده ⁹⁹ᵐTc‑MDP در صورت رعایت شرایط نگهداری، تا حدود ۶ ساعت پایدار و قابل تزریق است.
۱۶- پیش از تزریق به بیمار، فعالیت نهایی رادیودارو را با دوزکالیبراتور اندازهگیری و ثبت نمایید.
۱۷- پس از پایان کار، ویال و سرنگهای مصرفشده را در محفظه یا سطل سربی مخصوص پسماند رادیواکتیو قرار دهید و طبق دستورالعملهای حفاظت پرتویی و مدیریت پسماند عمل کنید.
اندازه گیری خلوص رادیوشیمیایی 99mTc‑MDP
یش از تزریق 99mTc‑MDP باید خلوص رادیوشیمیایی فرآورده ارزیابی شود تا مشخص گردد چه نسبتی از تکنسیوم واقعاً به لیگاند MDP (Methylene Diphosphonate) متصل شده است. اگر فرآیند نشاندارسازی کامل انجام نشود، بخشی از تکنسیوم به صورتهای زیر باقی میماند:
- پرتکنات آزاد (Free 99mTcO₄⁻)
- تکنسیوم احیاشده/هیدرولیزشده (Reduced/Hydrolyzed Tc, TcO₂‑colloid)
وجود این ناخالصیها نشان میدهد بخشی از فرآورده از نظر رادیوشیمیایی نامطلوب است، زیرا این اشکال تکنسیوم:
- قادر به تشکیل کمپلکس پایدار 99mTc‑MDP نیستند
- معمولاً در کبد و طحال (Tc‑colloid) یا تیروئید، معده و غدد بزاقی (TcO₄⁻ آزاد) تجمع میکنند
- باعث افزایش برداشتهای غیرهدفی و بروز آرتیفکت و کاهش کیفیت تصویر اسکن استخوان میشوند
به همین دلیل، کنترل کیفی (QC) پیش از تزریق ضروری است.
روش کار (ITLC‑SG)
۱- نوارهای ITLC‑SG را با ابعاد تقریبی ۱٫۵ × ۱۰ سانتیمتر آماده کنید.
۲- حلالهای مورد استفاده را مطابق روش استاندارد در تانک کروماتوگرافی بریزید. سپس در تانک را بسته و حدود ۱۰ دقیقه اجازه دهید تا بخار حلال فضای داخلی تانک را اشباع کند. (حلالهای ترکیبی یا فرّار باید تازه تهیه شوند.)
۳- مقدار بسیار کمی از محلول 99mTc‑MDP را در فاصله ۱٫۵ سانتیمتر از لبه پایینی نوار نقطهگذاری کنید و اجازه دهید لکه خشک شود.
۴- نوار را بهآرامی داخل تانک قرار دهید بهطوری که لکه بالاتر از سطح حلال باشد.
۵- اجازه دهید حلال روی نوار حرکت کند تا زمانی که به نزدیک انتهای نوار (حدود ۱۰ سانتیمتر) برسد.
۶- نوار را خارج کرده و پس از خشک شدن کامل، مطابق الگوی جداسازی تعیینشده در دستورالعمل، نوار را به بخشهای مورد نیاز برش دهید.
۷- فعالیت رادیواکتیویته هر قطعه را با گاما کانتر یا دوزکالیبراتور اندازهگیری کنید. با مقایسه فعالیت بخشها، درصد هر جزء و خلوص رادیوشیمیایی محاسبه میشود.
۸- سپس درصد کمپلکس 99mTc‑MDP را با استفاده از دو سیستم کروماتوگرافی زیر محاسبه کنید:
- ITLC‑SG / سالین نرمال (0.9% NaCl) → جداسازی Tc‑colloid
- ITLC‑SG / استون (Acetone) → جداسازی پرتکنات آزاد
فرمول محاسبه:
در صورتی که مقدار خلوص کمتر از ۹۰٪ باشد، فرآورده برای استفاده بالینی قابل قبول نیست.
دوز تجویزی و روش استفاده
برای بیمار بالغ با وزن حدود ۷۰ کیلوگرم، دوز تزریقی توصیهشده حدود ۲۰ میلیکوری است. دوز در کودکان و سایر بیماران بر اساس وزن بدن سطح بدن و مطابق با دستورالعملهای پزشکی و پروتکلهای استاندارد پزشکی هستهای محاسبه میشود.
مسیر تجویز: تزریق وریدی
آمادهسازی بیمار
- توصیه میشود از نیم ساعت بعد از تزریق، به طور مدام بیمار مایعات کافی بنوشد
- برای کاهش دز دریافتی و حفظ کیفیت تصویر، تخلیه مثانه قبل از تصویربرداری انجام شود
پروتکل تصویربرداری
زمان تصویربرداری پس از تزریق
بسته به نوع پروتکل تصویربرداری متفاوت است:
اسکن استخوان تکفازی (Delayed Bone Scan):
تصویربرداری معمولاً در فاز تأخیری، حدود ۲ تا ۴ ساعت پس از تزریق انجام میشود و شامل Whole Body Scan و در صورت نیاز نماهای Spot از نواحی مشکوک است.
اسکن استخوان سهفازی (Three‑Phase Bone Scan):
این روش شامل سه مرحله تصویربرداری است:
۱- فاز جریان خون (Flow Phase): تصویربرداری دینامیک بلافاصله همزمان با تزریق رادیودارو.
۲- فاز Blood Pool (فاز بافت نرم): تصویربرداری چند دقیقه پس از تزریق (معمولاً حدود ۵ دقیقه).
۳- فاز تأخیری استخوانی: تصویربرداری حدود ۲ تا ۴ ساعت پس از تزریق که میتواند شامل Whole Body Scan و نماهای Spot باشد.
نوع دستگاه
- Gamma Camera
- SPECT
- در صورت نیاز SPECT/CT
پارامترهای تصویربرداری
- انرژی فوتون: ۱۴۰ کیلو الکترونولت (keV)
- کولیماتور: Low Energy High Resolution (LEHR)
مدت اسکن
مدت زمان تصویربرداری بسته به نوع اسکن (Whole Body، Spot یا SPECT) و ناحیه مورد بررسی متفاوت است. معمولاً اسکن Whole Body حدود ۱۵ تا ۳۰ دقیقه و تصویربرداری SPECT حدود ۱۵ تا ۲۰ دقیقه زمان میبرد.
توزیع زیستی و دفع رادیودارو (Biodistribution & Excretion)
عوارض و محدودیتها
عوارض احتمالی
عوارض جانبی بسیار نادر هستند اما ممکن است شامل:
- واکنشهای حساسیتی خفیف
- درد یا قرمزی محل تزریق
موارد منع مصرف
- حساسیت شناختهشده به ترکیبات کیت
احتیاطات
- احتیاط در بیماران باردار
- ارزیابی خطر‑فایده در مادران شیرده
خطاهای رایج
- استفاده از پرتکنتات قدیمی
- ورود اکسیژن به ویال
- آلودگی فلزی
دلایل کاهش خلوص رادیوشیمیایی
- اکسید شدن Stannous ion
- تزریق اکتیویته بیش از حد در ویال
- نگهداری نامناسب کیت
شرایط نگهداری کیت
