معرفی ژنراتور رادیونوکلئیدی PARS‑TEC II
ژنراتور PARS‑TEC II منبع اصلی تأمین تکنسیوم‑۹۹m (Tc‑99m) برای مراکز پزشکی هستهای است. این ژنراتور بر پایه سامانه مولیبدن‑۹۹ / تکنسیوم‑۹۹m طراحی شده است. بهطوریکه مولیبدن‑۹۹ حاصل از شکافت هستهای بر روی ستون آلومینا جذب شده و مجموعه درون یک شیلد سربی محافظ قرار میگیرد تا ایمنی پرتویی فراهم شود.
در این سیستم بسته، Tc‑99m که از واپاشی مولیبدن‑۹۹ بهوجود میآید، از طریق فرایند دوشش (Elution) و در شرایط آسپتیک بهصورت محلول استریل، ایزوتونیک و عاری از پیروژن سدیم پرتکنتات (⁻Na⁹⁹ᵐTcO₄) استخراج میشود. محلول حاصل باید شفاف، بیرنگ و فاقد ذرات معلق باشد و میزان تکنسیوم قابل برداشت به مقدار مولیبدن موجود در ستون و فاصله زمانی بین دو دوشش بستگی دارد. محلول بهدستآمده فاقد مواد ضدمیکروبی است و حداکثر تا ۱۲ ساعت پس از دوشش قابل استفاده خواهد بود.
Tc‑99m بهعنوان رادیونوکلئید پایه برای نشاندارسازی بسیاری از کیتهای رادیودارویی SPECT استفاده میشود و بیش از ۸۰٪ رادیوداروهای تشخیصی بر اساس آن تهیه میشوند.
رادیونوکلئید والد و دختر
ژنراتور PARS‑TEC II بر پایه زوج رادیونوکلئیدی Mo‑99 / Tc‑99m طراحی شده است. مولیبدن‑۹۹ با نیمهعمری حدود ۶۶ ساعت بر روی ستون آلومینا تثبیت شده و با واپاشی بتا، تکنسیوم‑۹۹m را تولید میکند. تکنسیوم‑۹۹m به دلیل نیمهعمر ۶ ساعته و انرژی گامای ۱۴۰keV یکی از ایدهآلترین رادیونوکلئیدها برای تصویربرداری است. انرژی آن بهخوبی از بافت عبور میکند و آشکارسازی واضحی در دوربین گاما ایجاد میکند، در حالی که نیمهعمر کوتاه آن از پرتوگیری غیرضروری بیمار جلوگیری میکند.
ویژگیهای کلیدی ژنراتور PARS‑TEC II
شیوه دوشش ژنراتور (Elution Procedure)
دوشش ژنراتور PARS‑TEC II با محلول نرمال سالین انجام میشود و مراحل کلی آن عبارتاند از:
۱- پیش از شروع کار، دستکش لاتکس مناسب بپوشید.
۲- سطح خارجی ژنراتور را از هرگونه گرد و غبار یا آلودگی تمیز نمایید.
۳- تمامی مراحل دوشش باید در شرایط کاملاً آسپتیک انجام شود.
۴- درپوشهای پلاستیکی محافظ روی سوزنهای ژنراتور را بردارید.
۵- درپوش آلومینیومی (آسانبازشو) ویالهای نرمال سالین و ویال خلأ را جدا کرده و سطح لاستیکی آنها را با الکل ۷۰٪ ضدعفونی کنید. صبر کنید تا الکل کاملاً تبخیر شود.
۶- ویال نرمال سالین را روی سوزن ورودی مربوطه در محل تعیینشده قرار دهید.
۷- ویال خلأ را داخل شیلد سربی مخصوص گذاشته و آن را روی سوزن مربوط به خلأ نصب کنید.
۸- اجازه دهید فرایند دوشش بهطور کامل انجام شود و ستون ژنراتور کاملاً خشک گردد.
۹- پس از اتمام دوشش، ابتدا ویال حاوی محلول پرتکنتات که در شیلد سربی قرار دارد را از سوزن خلأ جدا کنید.
۱۰- سپس ویال نرمال سالین را از سوزن ورودی سالین خارج نمایید و در سطل سربی دورریز کنید.
۱۱- در پایان، درپوشهای محافظ سوزنهای سالین و خلأ را مجدداً در محل خود قرار دهید.
کنترل کیفیت ژنراتور
QC ژنراتور برای اطمینان از سلامت رادیودارو ضروری است. مهمترین آزمونها:
الف- خلوص رادیونوکلئیدی
سنجش مقدار مولیبدن موجود در محلول دوشیدهشده ژنراتور (Mo‑99 Breakthrough / Mo Assay):
۱- ویال حاوی محلول دوشیدهشده را داخل شیلد سربی با ضخامت حدود چهار تا شش میلیمتر قرار دهید (شیلد مخصوص Mo Assay).
۲- دستگاه دوزکالیبراتور را روی حالت اندازهگیری مولیبدن تنظیم کنید.
۳- محلول را دروندوزکالیبراتور قرار داده و عدد ثبتشده را یادداشت نمایید.
۴- مقدار مولیبدن اندازهگیریشده نباید از ۰٫۱۵ میکروکوری به ازای هر یک میلیکوری Tc‑۹۹m تجاوز کند.
ب- خلوص شیمیایی
برای کنترل میزان یون آلومینیوم در محلول سدیم پرتکنتات–تکنسیوم-۹۹m حاصل از دوشش ژنراتور، از کاغذهای معرف (Indicator paper) استفاده کنید. در نتیجه آزمون غلظت یون آلومینیوم در محلول نباید بیشتر از ۱۰ میکروگرم در هر میلیلیتر باشد.
ج- تعیین خلوص رادیوشیمیایی محلول سدیم پرتکنتات – Tc‑۹۹m
۱- یک نوار کاغذ کروماتوگرافی TLC-Whatman 1 را به اندازهی تقریبی ۱٫۵ × ۱۵ سانتیمتر برش دهید.
۲- فازهای متحرک شامل محلول کلرید سدیم ۰/۹٪ و نیز Acetone/HCL (80:20) را در دو تانک کروماتوگرافی جداگانه بریزید. درب هر تانک را ببندید تا طی حدود ده دقیقه فضای داخل آنها با بخار حلال اشباع شود. (حلالها باید تازه تهیه شده باشند.)
۳- یک قطره از محلول دوشیدهشده را در فاصلهی حدود یکونیم سانتیمتری از لبهی پایین نوار کروماتوگرافی قرار دهید و اجازه دهید پنج دقیقه کاملاً خشک شود.
۴- نوارهای آمادهشده را داخل تانکهای مربوط به هر فاز متحرک قرار دهید تا فرآیند صعود حلال آغاز شود.
۵- هنگامیکه جبههی حلال تقریباً ده سانتیمتر از محل لکهگذاری عبور کرد، نوار را از تانک خارج کرده و در هوای محیط بگذارید تا بهطور کامل خشک شود.
۶- مطابق اطلاعات زیر، نوار را از نواحی مشخص برش بزنید و هر قطعه را بهصورت جداگانه در دوزکالیبراتور شمارش کنید.
سیستم اول: TLC با فاز متحرک استون / HCl (نسبت ۲۰:۸۰)
- پرتکنتات آزاد (TcO₄⁻): به سمت جبههی حلال حرکت کرده و در ناحیه بالا (RF ≈ ۱) جمع میشود.
- کلاپس تکنسیوم (TcO₂•xH₂O): در مبدأ باقی میماند (RF ≈ ۰).
سیستم دوم: TLC با فاز متحرک نرمال سالین (NaCl ۰/۹٪)
- پرتکنتات آزاد: در نقطهی مبدأ باقی میماند (RF ≈ ۰).
- گونههای هیدرولیزشده یا کلاپس: همراه حلال به سمت بالا حرکت میکنند.
این دو سیستم مکمل یکدیگر هستند و امکان تفکیک TcO₄⁻ آزاد و TcO₂ کلاپسشده را فراهم میکنند.
۷- با استفاده از فرمولهای زیر، درصد خلوص رادیوشیمیایی را محاسبه نمایید.
فرمول ۱ – تعیین درصد TcO₄⁻ آزاد: (سیستم استون / HCl)
فرمول ۲ – تعیین درصد TcO₂ (کلاپسشده): (سیستم نرمال سالین)
فرمول ۳ – خلوص رادیوشیمیایی کل Tc‑۹۹m
خلوص رادیوشیمیایی محلول سدیم پرتکنتات باید کمتر از ۹۵٪ نباشد.
د- راندمان دوشش
- مقایسه فعالیت برداشتشده با فعالیت اسمی ژنراتور
- جدول فعالیت بروشور برای روزهای مختلف مرجعی دقیق برای کنترل این موضوع است
کاربردهای بالینی تکنسیوم‑99m
سدیم پرتکنـتات تولیدی PARS‑TEC II برای نشاندارسازی تمام کیتهای استاندارد رادیودارویی SPECT مناسب است ازجمله:
- کیت قلب (MIBI)
- کیت استخوان (MDP)
- کیت کلیه و پرفیوژن (MAG3 / DTPA)
- کیت کبد/صفرا (DISIDA)
- کیتهای CNS، پاراتیروئید، تیروئید و …
- میزان استفاده در هر کیت و تزریق به بیماران در توضیحات کیتها آورده شده است. اما استفاده مستقیم از آن در تصویربرداریهای دیگر در یک فرد بالغ با وزن متوسط (۷۰ کیلوگرم) در جدول زیر آمده است:
موارد مصرف و دوز مصرفی در کودکان به صورت زیر است:
نکات ایمنی و فیزیک بهداشت
- از دیوار سربی مخصوص اطراف ژنراتور استفاده کنید و اجازه ندهید دست یا انگشتانتان با نقاط برداشت و اتصالات، تماس مستقیم داشته باشد.
- دوزیمتر فردی خود را همیشه همراه داشته باشید و اصول حفاظت پرتویی را در تمام مراحل رعایت کنید.
- هنگام دوشش، سلامت اتصالات را بررسی کنید و مطمئن شوید هیچگونه نشتی از رادیونوکلئید والد وجود ندارد.
- پسماندهای پرتوزا را طبق دستورالعمل فیزیک بهداشت جمعآوری و منتقل کنید و هرگز آنها را بدون برچسب رها نکنید.
- اجازه ندهید فرد غیرمتخصص در برداشت یا تزریق رادیودارو مداخله کند. تجویز را تنها زیر نظر پزشک متخصص انجام دهید.
- هنگام کار با بیماران کودک، بهدقت منافع و خطرات را بسنجید. چون احتمال بروز عوارض در کودکان بیشتر است.
- تلاش کنید دوز دریافتی بیمار را به حداقل برسانید و پس از تصویربرداری نازولاکریمال، چشم و بینی بیمار را با سرم یا آب مقطر استریل شستوشو دهید تا دز اضافی کاهش یابد.
- اگر بیمار باردار است، بدون ضرورت بالینی رادیودارو را تجویز نکنید. این دارو در گروه C بارداری قرار دارد.
- در بیماران شیرده، توجه کنید که دارو وارد شیر میشود. بنابراین تنها در موارد ضروری از آن استفاده کنید و درباره قطع موقت شیردهی به بیمار توضیح دهید.
عوارض جانبی
نگهداری، حمل و شرایط عملکردی
- نگهداری در دمای محیط و دور از شوک مکانیکی
- عدم جابهجایی ژنراتور در حین دوشش
- حمل در بستهبندی Type A مطابق استانداردهای حمل مواد رادیواکتیو
- مدت اعتبار ژنراتور:
- ۱۴ روز پس از تاریخ تولید
- مدت اعتبار محلول حاصل:
- حداکثر ۶ ساعت پس از دوشش
